ΜΕΤΑΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ /

Οι επιδράσεις της διαστολής του σύμπαντος στις ανθρώπινες κοινωνίες

Η ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΤΗΝ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ TΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΩΝ Ή ΜΗΠΩΣ Η ΙΛΙΓΓΙΩΔΗΣ ΔΙΑΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ;

Αναπαράσταση δημιουργίας συμπάντων-φυσαλλίδων που διαστέλλονται και συστέλλονται σε μια αέναη διαδοχή

Το έργο του Γερμανού φιλόσοφου και κοινωνικού θεωρητικού Χάρτμουτ Ρόζα (Hartmut Rosa) γεννημένου το 1965, με τίτλο «Beschleunigung – Die Veränderung der Zeitstrukturen in der Moderne» (2005) σε ελληνική απόδοση «Επιτάχυνση – Η αλλαγή των δομών του χρόνου στη σύγχρονη εποχή», αναλύει το παράδοξο της επιτάχυνσης του χρόνου στις ανθρώπινες κοινωνίες.

Μήπως όμως αυτή η φοβερή επιτάχυνση του χρόνου που όλοι αισθανόμαστε τα τελευταία χρόνια, συνδέεται άμεσα με ένα τρομερό κοσμικό συμβάν που επικρέμαται σαν Δαμόκλειος σπάθη πάνω από τα κεφάλια της ανθρωπότητας; Τη σύνθλιψη του ίδιου μας του σύμπαντος;

Κοινωνίες σε ιλιγγιώδη ταχύτητα

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή: καθώς ο ρυθμός της υλικής, οικονομικής και πολιτιστικής ζωής γίνεται ολοένα και πιο γρήγορος, καθώς έχουμε κατακτήσει την άμεση ανταλλαγή πληροφοριών και έχουμε τη δυνατότητα να ταξιδεύουμε με ταχύτητες που μέχρι τώρα μας ήταν αδιανόητες, έχουμε την εντύπωση ότι τίποτα δεν κινείται, ότι περπατάμε απλά σ’ έναν κυλιόμενο διάδρομο. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;

Ο Rosa εξηγεί ότι για πρώτη φορά μέσα σε 250 χρόνια, οι άνθρωποι της Δύσης δεν περιμένουν πια μια καλύτερη ζωή για τα παιδιά τους, αλλά φοβούνται το αντίθετο, ότι δηλαδή η ζωή τους θα είναι πιο δύσκολη.

Η τρέχουσα κρίση στην Eυρωπαϊκή Ένωση είναι μια τρανταχτή απόδειξη αυτού που διαδραματίζεται μπροστά στα έκπληκτα μάτια μας. Οι πολιτικές ενέργειες δεν έχουν πλέον την τάση να δημιουργούν μια καλύτερη κοινωνία –ουσιαστικά κανείς πολιτικός ηγέτης δεν το υπόσχεται πια αυτό, τουλάχιστον στις υποτιθέμενες «κυρίαρχες» χώρες– αλλά να επικεντρώνονται μάλλον στην ουδετεροποίηση των κρίσεων, να προσαρμόζονται το συντομότερο δυνατόν στη νέα κατάσταση προκειμένου να αποφευχθούν τα χειρότερα.

Ενώ λοιπόν δεν παύουμε να κερδίζουμε χρόνο, να επιταχύνουμε τη ροή των χρημάτων, τους ρυθμούς παραγωγής, την ανταλλαγή πληροφοριών, την κίνηση των αγαθών και των ανθρώπων, να κερδίζουμε χρόνο καθώς κυλάει ο χρόνος, έχουμε την εντύπωση ότι υπάρχει όλο και λιγότερος χρόνος, είτε σε προσωπικό, είτε σε κοινωνικό, οικονομικό ή σε πολιτικό επίπεδο.

Αυτήν ακριβώς την περίεργη και πρωτόγνωρη αίσθηση που δημιουργείται από την επιτάχυνση του χρόνου, προσπαθεί να περιγράψει ο Hartmut Rosa.

Ρήξη του ορίζοντα συμβάντων

Ο Hartmut Rosa δεν συζητά βέβαια τη φύση του ίδιου του χρόνου (που στην πραγματικότητα είναι χώρος, προσέξτε αυτή τη λεπτομέρεια γιατί εδώ βρίσκεται όλη η εξήγηση), αφήνοντας αυτό το ερώτημα σε άλλους που από την αυγή της ιστορίας έχουν φθάσει σε πολύ διαφορετικές απαντήσεις και στην οποία αναφερόμαστε στο δεύτερο μέρος αυτού του άρθρου (για τη φύση του χρόνου διαβάστε εδώ και εδώ).

To εξώφυλλο της γαλλικής έκδοσης του βιβλίου του Ρόζα (εκδ. La Découverte/Poche, 2013)

Ο Rosa προσπαθεί να κατανοήσει τις συνέπειες ―πολιτικές, ηθικές, πολιτισμικές και κοινωνικές― της ρήξης που παράγεται μεταξύ της «κλασικής» νεωτερικότητας, της περίφημης «προόδου» όπως αρέσκονταν να την αποκαλούν ιδιαιτέρως οι κομμουνιστές στην πρώην Σοβιετική Ένωση, που συμβαίνει με γραμμικό τρόπο και κατευθύνεται προς μια καλύτερη κοινωνική κατάσταση (καπιταλιστική ή μαρξιστική) και τη μετανεωτερικότητα, στην οποία ο χρόνος δεν θεωρείται πια ως πορεία προς έναν προκαθορισμένο στόχο, αλλά ως μια στιγμιαία ροή προς μια κατεύθυνση που παραμένει αβέβαιη!

Η ιδέα της επιτάχυνσης γεννήθηκε με τη νεωτερικότητα, αλλά μπορούμε να διακρίνουμε δύο μεγάλες περιόδους ή δύο ξεχωριστές ακολουθίες, όπως φαίνεται στην παρακάτω εικόνα. Ξεκινώντας το 1850 με την εφεύρεση της ατμομηχανής, η επιτάχυνση των μεταφορών όχι απλώς μείωσε τις αποστάσεις, αλλά βαθμιαία μπορούμε να πούμε ότι τις εξαφάνισε. Σήμερα πλέον δεν έχει επιτευχθεί ακόμα η στιγμιαία μεταφορά ανθρώπων και εμπορευμάτων, όμως η μετάδοση της πληροφορίας και οι οικονομικές ανταλλαγές γίνονται σε πραγματικό χρόνο.

Γράφημα που αναπαριστά τη μείωση του χωροχρόνου κατά τη διάρκεια των τελευταίων 500 ετών. Η επιτάχυνση του χρόνου και η ταυτόχρονη μείωση των αποστάσεων είναι κολοσσιαία. Προσαρμογή-μετάφραση: «Απεροπία»

Σε αυτή την προοδευτική κατάκτηση του χωροχρόνου, ο καθολικός συντονισμός των ρολογιών έπαιξε κεντρικό ρυθμιστικό ρόλο. Δεν ήταν τυχαίο το γεγονός ότι η Ώρα Γκρίνουιτς προτού επιβληθεί σε ολόκληρο τον κόσμο, εγκρίθηκε για πρώτη φορά το 1847 από την εταιρεία βρετανικών σιδηροδρόμων, προκειμένου να αποφευχθούν συγκρούσεις τραίνων που ταξίδευαν από διαφορετικές κατευθύνσεις προς τον ίδιο προορισμό.

Ως παράδειγμα αυτής της ριζικής μεταμόρφωσης του χώρου, μπορούμε απλά να αναφέρουμε το συναίσθημα που έχουμε όταν κινούμαστε μέσα σ’ ένα όχημα πάνω σ’ έναν αυτοκινητόδρομο, όπου ο χώρος μας φαίνεται σαν να «φεύγει» και χάνεται, σαν να «περνάει» από τα μάτια μας, σαν να χαράσσουμε πάνω του μια γραμμή πάνω στην οποία εμείς τρέχουμε όσο το δυνατόν γρηγορότερα.

Για τον επιβάτη αεροπλάνου, αυτή η «αφαίρεση» του χώρου γίνεται πλήρης, καθώς οι αποστάσεις που διασχίζονται είναι τόσο μεγάλες ώστε δεν υπολογίζονται πλέον σε μίλια, αλλά σε ώρες. Το άτομο στο αυτοκίνητο ή στο αεροπλάνο, ωστόσο, κατευθύνεται προς έναν ορίζοντα, προς ένα στόχο. Και στις δύο περιπτώσεις, ακολουθούν μια γραμμική πορεία του χρόνου.

Δεύτερη επιτάχυνση

Στα τέλη της δεκαετίας του 80, ξεκινήσαμε να βλέπουμε μια νέα επιτάχυνση, η οποία, σύμφωνα με τον Rosa, έφτασε σε ένα κρίσιμο σημείο ανατροπής των δυτικών κοινωνιών, τόσο για το άτομο, όσο και για τις κοινωνίες συνολικά.

Αυτή η δεύτερη επιτάχυνση, που μας οδήγησε στη μετανεωτερικότητα, εντάθηκε το 1989 με τρεις μεγάλες ιστορικές επαναστάσεις:

  1. την πολιτική επανάσταση που κατέστρεψε τη Σοβιετική Ένωση
  2. την ψηφιακή επανάσταση με την ανάπτυξη του Διαδικτύου
  3. την οικονομική επανάσταση με την ευελιξία και την χρονική αντίληψη του τύπου «just in time» και ASAP (Αs Soon As Possible).

Σήμερα, αν ολοκληρώσουμε το γράφημα, ο πλανήτης μας θα γίνει απλώς μια μικρή κουκίδα, τουλάχιστον για όλα όσα αφορούν τη μετάδοση πληροφοριών και την οικονομική ανταλλαγή, τα οποία διεξάγονται πλέον σε πραγματικό χρόνο.

Αυτή τη δεύτερη επιτάχυνση την ονομάζουμε αλλιώς «παγκοσμιοποίηση».

Οι κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις αυτής της καταστολής του χώρου ―ή αυτής της συμπίεσης του χωροχρόνου― είναι αμέτρητες αφού, σύμφωνα με τον Rosa, η εικονοποίηση και η ψηφιοποίηση προηγουμένων υλικών διαδικασιών, οδήγησαν ταυτόχρονα σε επιτάχυνση της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσης.

Ο γραμμικός κοινωνικός χρόνος που ρυθμίζεται από τα ρολόγια μας έχει αντικατασταθεί από τον «άχρονο χρόνο», έναν συνεχή κατακλυσμό α-τοπικών ροών (κεφαλαίων, αγαθών, ανθρώπων, ιδεών, καθώς και ασθενειών και κινδύνων), που αναδύονται από παντού.

Τα γεγονότα δεν συμβαίνουν πλέον διαδοχικά, αλλά ταυτόχρονα και με εκθετική ταχύτητα, τοποθετώντας την κοινωνία «σε μια αιώνια εφήμερη κατάσταση» την οποία οι παγκοσμιοποιητές για να εξωραΐσουν έχουν βαφτίσει με διάφορα καλλωπιστικά ονόματα όπως ευελιξία, αειφορία, κινητικότητα, δια βίου μάθηση κλπ.

Αποσυγχρονισμοί

Όπως μπορούμε πολύ καλά να φανταστούμε, οι συνέπειες αυτής της θεμελιώδους μεταμόρφωσης στη σχέση μας με το χωροχρόνο είναι πολύ σημαντικές, είτε για το άτομο, είτε για την κοινωνική, οικονομική, πολιτική και πολιτιστική μας οργάνωση.

Όπως ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο που δημιουργεί ρεύματα αέρα καθώς επιταχύνεται, αυτή η επιτάχυνση των πάντων ―η προσωρινή αλληλουχία στιγμών και η χωρική συστολή― της οποίας το άλλο όνομα είναι παγκοσμιοποίηση, έχει ως αποτέλεσμα έναν αριθμό αποσυγχρονισμών. Ή, όπως εξηγούν ορισμένοι κοινωνιολόγοι, η επιτάχυνση έχει ως αποτέλεσμα μια ρήξη, μια υπαρξιακή ρήξη του χρόνου (και του χώρου όπως θα δούμε παρακάτω).

«Πριν από μερικά χρόνια, οι άνθρωποι μιλούσαν ήδη για μια κοινωνία δύο ταχυτήτων. Από τότε, ένα κομμάτι της κοινωνίας θεωρεί ότι η κοινωνία έχει ακινητοποιηθεί, καθότι στην πραγματικότητα το ένα μέρος της κινείται προς τα πίσω, ενώ το άλλο κινείται προς τα εμπρός», εξηγεί ο Alain Mergier, συν-συγγραφέας με τον Philippe Guibert, ενός βιβλίου με τίτλο Le Descenseur Social (Ο κοινωνικός καθελκυστήρας).

Αυτή η εντύπωση της ρήξης του χρόνου, έχει ως αποτέλεσμα πολλαπλούς αποσυντονισμούς, που γίνονται αισθητοί ακόμα πιο έντονα, επειδή αυτές οι επιταχυντικές δυνάμεις φαίνεται να κινούνται τόσο γρήγορα, ώστε να έχουν γίνει αυτόνομες και πλήρως απελευθερωμένες από τον γραμμικό χρόνο.

Η επιτάχυνση που επιβάλλουν αυτές οι δυνάμεις στην οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη δημιουργεί έναν αυξανόμενο συσχετισμό με το δημοκρατικό πολίτευμα, διότι σύμφωνα με ό,τι ισχύει στη μεταμοντέρνα νοοτροπία «οι διαδικασίες που απαιτούνται για αυτή τη μορφή πολιτεύματος απαιτούν πάρα πολύ χρόνο».

Η δημοκρατία εμφανίζεται ολοένα και πιο δυσφημισμένη, ανίσχυρη, ανίκανη να φρενάρει, να ρυθμίσει, ή ακόμη και να τροποποιήσει αυτήν την επιτάχυνση.

Αυτό το αίσθημα πολιτικής ένδειας σε συνδυασμό με την επιτάχυνση της αλλαγής που επηρεάζει τους ατομικούς ρυθμούς και τον τρόπο ζωής, καθώς και την οικογενειακή δομή, το εργασιακό περιβάλλον, την εκπαίδευση και τον πολιτισμό, επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από την επιτάχυνση της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος.

Η νεωτερικότητα είχε προχωρήσει προς τον ορίζοντα της αυξανόμενης προόδου, ενώ η μετανεωτερικότητα, στην οποία τα πάντα επιταχύνονται, φαίνεται να έχει περάσει στην άλλη πλευρά του…

«Η κίνηση δεν πηγαίνει προς έναν στόχο. Έχει γίνει στόχος από μόνη της», εξηγεί ο Hartmut Rosa, ο οποίος πιστεύει ότι ένα άλλο σύμπτωμα αυτής της κατάστασης είναι ότι σήμερα είναι πολύ πιο εύκολο να φανταστούμε ότι η κατάληξη όλου αυτού θα είναι το τέλος του κόσμου ―από μια πυρηνική, ιογενή ή οικολογική καταστροφή― από το να φανταστούμε μια εναλλακτική λύση σ’ αυτό το κυρίαρχο και καταστροφικό σύστημα επιτάχυνσης.

Αυτό που δεν φαντάζεται ο Ρόζα είναι πως η αιτία κατά συνέπειαν και η κατάληξη όλου αυτού μπορεί ωραιότατα να είναι μια κοσμική καταστροφή, όπως θα δούμε παρακάτω, ανεξάρτητη από την ανθρώπινη βούληση, της οποίας αποτέλεσμα είναι αυτά που βιώνουμε.

Αγωνιστική στασιμότητα

Στο μυαλό του Hartmut Rosa, το απόλυτο παράδοξο αυτής της επιτάχυνσης είναι ότι τελειώνει σε αυτό που αποκαλεί, σύμφωνα με τον γάλλο κοινωνιολόγο Paul Virilio, «κατάσταση αγωνιστικής στασιμότητας».

Για να περιγράψει αυτή την κατάσταση, δανείζεται την εικόνα του πλανήτη Texlahoma από τον συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Douglas Coupland, στον οποίο ο χρόνος σταμάτησε το 1974, και ο πλανήτης μετατράπηκε σε ένα ενιαίο γιγαντιαίο …εμπορικό κέντρο.

Το μυθιστόρημα του Douglas Coupland, Generation X: Tales for a Accelerated Culture (1991), περιείχε χαρακτήρες που μιλούσαν για έναν τόπο που ονομάζεται “Τεξλαχόμα” ―έναν αστεροειδή που είναι ένας μυθικός κόσμος, ένα θλιβερό «πουθενά» που σταμάτησε για πάντα στο έτος 1974

Για να καταλάβετε ακόμα καλύτερα, θα μπορούσαμε να φτιάξουμε και μια άλλη παραβολή, αυτή που αναπτύχθηκε από την δημοφιλή τρισδιάστατη ταινία κινουμένων σχεδίων των Disney και Pixar, Wall•E, στην οποία οι άνθρωποι περιμένοντας να καθαριστεί ο πλανήτης τους από τα ρομπότ, κάθονται πάνω σε ιπτάμενες καρέκλες και δεν κάνουν τίποτε, σε μια κατάσταση «υπαρξιακής ρήξης». Ένα άλλο όνομα για τον θάνατο…

Τέσσερα σενάρια για να τερματιστεί η επιτάχυνση

Στο τέλος του βιβλίου του, ο Rosa οραματίζεται διάφορες υποθέσεις για τον τερματισμό της επιτάχυνσης. Αναρωτιέται πώς μπορεί να συνεχιστεί η επιτάχυνση και πώς θα τελειώσει.

Υπάρχει ένα είδος φυσικού «μεγάλου ελκυστή» προς τον οποίο ελκόμαστε ακαταμάχητα; Ναι, υπάρχει και θα δούμε παρακάτω τι ακριβώς συμβαίνει κοσμολογικά.

Μπορούμε να φανταστούμε εναλλακτικές μορφές ισορροπίας μεταξύ κίνησης και ακινησίας; Ο Rosa προτείνει τέσσερα σενάρια που κατ’ αυτόν, επειδή δεν ενέχουν παράγοντες έξω από τον άνθρωπο, ενδέχεται να σταματήσουν την επιτάχυνση:

1. Η πρώτη υπόθεση έγκειται στην εκπόνηση μιας νέας μορφής θεσμικού ελέγχου και σταθεροποίησης της διαδικασίας της επιτάχυνσης, η οποία θα οδηγήσει σε μια νέα ισορροπία με μεγαλύτερη ταχύτητα.

Για να επιτευχθεί αυτό θα χρειαστεί να αντικατασταθούν οι κοινωνικοί, πολιτικοί και νομικοί θεσμοί ―τόσο οι ατομικοί, όσο και οι εθνικοί, που έχουν πλέον καταστεί πολύ αργοί― με δυναμικότερες ρυθμίσεις, ικανές να συνδυάσουν τον εκσυγχρονισμό (δηλαδή τον εντοπισμό του ορίζοντα) σε ατομικό και πολιτικό επίπεδο με μετανεωτερική ταχύτητα.

Ο ίδιος ο Rosa όμως πιστεύει ελάχιστα σε αυτό το σενάριο μεταρρύθμισης, καθώς δεν βλέπει πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί πολιτικά.

Εκφράζει αμφιβολίες για το γεγονός ότι, ακόμη και αν επρόκειτο να επιτευχθεί μια τέτοια «δεύτερη νεωτερικότητα», θα ήταν σε θέση να αντισταθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα στις νέες δυνάμεις επιτάχυνσης που με βεβαιότητα θα προέκυπταν.

2. Η δεύτερη υπόθεση είναι η οριστική εγκατάλειψη της νεωτερικότητας. Κάτι τέτοιο θα γεννούσε μια νέα μορφή (υπο)πολιτικής που θα απέκλειε όλες τις ιδέες αυτονομίας και διακυβέρνησης, συνοδευόμενη από νέες ιδέες αντίληψης και αφομοίωσης της ταχύτητας.

Θα συνεπαγόταν επίσης νέες σχέσεις μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, οι οποίες, εξ ορισμού, είναι αδύνατο να προβλεφθούν με ακρίβεια. Ακόμα κι έτσι, τα προβλήματα των αποσυντονισμών που συζητήθηκαν παραπάνω δεν θα εξαφανιστούν και το τέλος της επιτάχυνσης δεν είναι σίγουρο ότι θα συμβεί.

3. Η τρίτη υπόθεση, σε αντίθεση με την προηγούμενη σε όλα της τα σημεία, περιλαμβάνει ένα «σταμάτημα έκτακτης ανάγκης» ή μια προσπάθεια να επιβληθούν οργανωτικοί έλεγχοι στις δυνάμεις επιτάχυνσης που κινούνται προς την αυτονομία.

Αυτή η δυνατότητα, η οποία επιδιώκει να θέσει ένα φρένο στην ανθρωπότητα όπως στην κλασική νεωτερικότητα, απαιτεί αποφασιστική πολιτική παρέμβαση για να αναγκάσει έναν επανασυγχρονισμό των ταχέως λειτουργούντων συστημάτων.

Ο Rosa θεωρεί ότι το όραμα αυτό είναι βαθύτατα μη ρεαλιστικό σε σχέση με το απρόβλεπτο οικονομικό και κοινωνικό κόστος που θα συνεπαγόταν ένας τέτοιος επανασυγχρονισμός, καθώς και σε σχέση με το γεγονός ότι δεν είναι σαφές ποια θα είναι τα πολιτικά και τα θεσμικά μέσα μιας τέτοιας ριζοσπαστικής και επαναστατικής εκκίνησης, μιας επανάστασης ενάντια στην «πρόοδο».

4. Η πιο λογική υπόθεση, στο μυαλό του Rosa, είναι αυτή που είναι εξαιρετικά απαισιόδοξη. Περιλαμβάνει μια αγωνιώδη κούρσα προς την άβυσσο, καταλήγοντας στην «αγωνιστική στασιμότητα» που αναφέρθηκε παραπάνω.

Υποθέτει ότι η σύγχρονη κοινωνία θα πληρώσει τελικά για την απώλεια της ικανότητάς της να εξισορροπήσει τις δυνάμεις της κίνησης και της ακινησίας, προκαλώντας πυρηνικές ή κλιματολογικές καταστροφές [υπενθυμίζουμε ότι το βιβλίο γράφτηκε πριν από την καταστροφή της Φουκουσίμα] ή αναπτύσσοντας νέες ασθένειες που θα εξαπλωθούν με την ταχύτητα του φωτός.

Κατά τον Ρόζα, οι σύγχρονες κοινωνίες δεν θα γλυτώσουν τις τρομακτικές εκρήξεις βίας καθώς οι αποκλεισμένες και κατά συνέπειαν «ακινητοποιημένες» μάζες θα συγκρούονται με την επιταχυνόμενη κοινωνία

Επομένως, η σύγχρονη κοινωνία θα γνωρίσει νέους τύπους πολιτικής κατάρρευσης, συνοδευόμενους από έκρηξη ανεξέλεγκτης βίας, ιδίως όταν οι αποκλεισμένες από τις διαδικασίες ανάπτυξης και επιτάχυνσης μάζες, θα έρχονται αντιμέτωπες με την επιταχυνόμενη κοινωνία.

Τελική καταστροφή ή ριζοσπαστική επανάσταση, ο Ρόζα παραδέχεται ότι και στις δύο περιπτώσεις θα υπάρξει ένα εξαιρετικά ανησυχητικό τέλος.

Ωστόσο, αυτή η ενοχλητική σκέψη μπορεί να αναγκάσει τη δημιουργική σύγχρονη κοινωνική θεωρία να φανταστεί μια πέμπτη υπόθεση για να σταματήσει η επιτάχυνση.

Δεν έχουμε ακόμα συλλάβει πώς ακριβώς θα είναι η πέμπτη υπόθεση και σίγουρα θα είναι πολύ δύσκολο να τη συλλάβουμε, αλλά ο Rosa ελπίζει να συμβεί εγκαίρως.

Αν πράγματι η επιτάχυνση του χρόνου οφείλεται σε κοσμικά γεγονότα, σε συμπαντικές δυνάμεις εμπρός στις οποίες ο άνθρωπος είναι εντελώς ανίσχυρος, τότε μάλλον ―προς ώρας― δεν υπάρχει τίποτε που να μπορούμε να κάνουμε για να σταματήσουμε την επιτάχυνση. Οι παγκοσμιοποιητές όμως ίσως έχουν άλλα …αμυντικά σχέδια όπως θα δούμε παρακάτω…

Να θυμηθούμε τα λόγια του Γάλλου κοινωνιολόγου Pierre Bourdieu που ταιριάζουν απόλυτα στην περίπτωση: «Έπρεπε να κατανοήσουμε τους νόμους της βαρύτητας για να κατασκευάσουμε αεροσκάφη που μπόρεσαν να την ξεπεράσουν αποτελεσματικά».

Είναι το σύμπαν μας μια φυσαλλίδα που διαστέλλεται και συστέλλεται;

Συνδυάζοντας τώρα όλες τις παρατηρήσεις του Ρόζα σχετικά με την επιτάχυνση του χρόνου, και τη ρήξη του κοινωνικού ορίζοντα συμβάντων, η «Απεροπία» τολμά να διατυπώσει την παρακάτω υπόθεση, την οποία καλούμε ανοιχτά να διερευνήσουν οι αστροφυσικοί ως επιστήμονες:

Εφ’ όσον σαν άνθρωποι είμαστε μέρος του σύμπαντος, και εφ’ όσον ό,τι γίνεται σε κοσμικό επίπεδο επηρεάζει και τον πλανήτη μας, δεδομένου ότι ο χρόνος είναι χώρος όπως έχουμε επανειλημμένα διατυπώσει, άρα η αίσθηση της επιτάχυνσης του χρόνου που έχουμε τα τελευταία χρόνια δημιουργείται από το γεγονός της επιταχυνόμενης διεύρυνσης του χώρου που επιτελείται σε συμπαντική κλίμακα.

Τι εννοούμε μ’ αυτό;

Πολλοί από εσάς ενδεχομένως να έχουν ακούσει τη θεωρία της ύπαρξης ενός πολυσύμπαντος, ενός «κοσμικού αφρού», που αποτελείται από άπειρα σύμπαντα-φυσαλίδες, η οποία προβλέπει ότι κάποια στιγμή ένα σύμπαν φυσαλίδα-γονέας αφού διασταλεί σε κάποιο ή κάποια σημεία του, κατόπιν συρρικνώνεται (ρουφιέται δηλαδή) προς ένα υπέρπυκνο σημείο και εν συνεχεία δημιουργείται μια Μεγάλη Έκρηξη (Bing Bang) μέσω της οποίας γεννιέται ένα νέο σύμπαν-παιδί.

Το νέο σύμπαν ακολουθεί με τη σειρά του ξανά την ίδια διαδικασία, φουσκώνει δηλαδή τρομερά μέχρις ενός σημείου και κατόπιν αρχίζει κι αυτό να συστέλλεται κοκ.

Απεικόνιση συμπάντων-φυσαλίδων ως μπουρμπουλήθρες ενός κοσμικού αφρού, που φουσκώνουν και ξεφουσκώνουν. Το σύμπαν μας πιθανότατα είναι μια απ’ αυτές

Σύμφωνα με τη θεωρία των συμπάντων-φυσαλίδων που δημιουργούνται επίσης και από συγκρούσεις μεγάλων κομματιών ύλης που πέφτουν πάνω τους, το αντίστροφο Big Bang θα καταστρέψει μεν το Σύμπαν μας αλλά θα δημιουργήσει ταυτόχρονα τις συνθήκες για την εκδήλωση μιας νέας Μεγάλης Έκρηξης, από την οποία θα προκύψει ένα νέο Σύμπαν-φυσαλλίδα το οποίο θα αρχίσει πάλι να διαστέλλεται.

Ως «Απεροπία» διατυπώνουμε την υπόθεση ότι το σύμπαν μας «σήμερα» βρίσκεται στο στάδιο της διαστολής του, ενώ αμέσως μετά θα αρχίσει να συστέλλεται, σαν να «ρουφιέται» προς έναν Μεγάλο Ελκυστή, αφού όπως όλα δείχνουν σύμφωνα με την αστροφυσική δεν είναι παρά ένα σύμπαν-φυσαλίδα, ένα από τα αναρίθμητα που υπάρχουν μέσα στον Υπερχώρο, δηλαδή τον κενό χώρο πέραν των διαστάσεων.

Τι σημαίνει αυτό; Πρέπει να καταλάβουμε ότι το σύμπαν διογκώνεται σε ένα χώρο μεγαλύτερο από τον εαυτό του; Ότι τεντώνεται προς κάπου; Ή πρέπει να παραδεχτούμε ότι η επέκταση του σύμπαντος είναι μια επέκταση ενός πολύ ιδιαίτερου είδους, ενός φαινομένου που ξεπερνά όλες τις συνήθεις αναπαραστάσεις;

Ο νόμος του Χαμπλ αποδεικνύει την επιτάχυνση της διαστολής

Οι γαλαξίες του σύμπαντός μας έχει αποδειχθεί μέσω μαθηματικών εξισώσεων και διαστημικών παρατηρήσεων ότι απομακρύνονται ο ένας από τον άλλο με μια ταχύτητα που είναι γνωστή ως «κοσμολογική σταθερά του Χαμπλ» και η οποία είχε προβλεφθεί από τον Αϊνστάιν στη θεωρία της Σχετικότητας.

Εν συνεχεία όμως ανακαλύφθηκε ότι αυτή η ταχύτητα όχι μόνο σταθερά δεν είναι, αλλά αυξάνεται συνεχώς και επιταχύνεται όσο περισσότερο απέχουν ο ένας γαλαξίας από τον άλλον και όσο μακρύτερα απέχουν αυτοί από τη Γη.

Οι πιο απομακρυσμένοι δηλαδή γαλαξίες από εμάς απομακρύνονται με την ταχύτητα του φωτός, κάτι που σημαίνει ότι δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε γαλαξίες που απέχουν πέραν των ±15 δισεκατομμυρίων ετών φωτός από τη Γη, όση δηλαδή εκτιμάται ότι είναι και η ηλικία του σύμπαντος σύμφωνα με τις τελευταίες μετρήσεις.

Στην πραγματικότητα δεν κινούνται οι γαλαξίες στο διάστημα, αλλά ο ίδιος ο χώρος εκτείνεται, απλώνεται, επεκτείνεται, σέρνοντας μαζί του και τους γαλαξίες. Επομένως, το σύμπαν δεν είναι στατικό, αλλά επεκτείνεται το ίδιο

Χάρτης της Κοσμικής Μικροκυματικής Ακτινοβολίας Υποβάθρου (CMΒ – Cosmic Microwave Backround) όλου του ουρανού με ένα ασυνήθιστα «Ψυχρό Σημείο» σε κύκλο. Το ψυχρό σημείο κάτω δεξιά υποδηλώνει μια ανωμαλία, ένα σημείο επαφής του δικού μας σύμπαντος με ένα άλλο σύμπαν-φυσαλίδα. Σύμφωνα με αρκετούς αστροφυσικούς είναι πολύ πιθανό ότι αυτή η ανωμαλία επιβεβαιώνει την ύπαρξη  των παράλληλων συμπάντων

Εικαστική αναπαράσταση υποθετικής σύγκρουσης δύο φυσαλίδων-συμπάντων. To σημείο στο οποίο ακουμπά η άλλη φυσαλίδα δημιουργεί βαρυτικά κύματα και την ανωμαλία στις μετρήσεις της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου της προηγούμενης εικόνας

Προς ώρας αυτό που διαπιστώνουμε μέσω παρατήρησης, είναι ότι διαστέλλεται ο χώρος που καταλαμβάνει το σύμπαν μας, κάτι που κάνει τους γαλαξίες να «τρέχουν», να απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον με μια τρομακτική ταχύτητα.

To 1998, επιστήμονες ανακάλυψαν έκπληκτοι ότι η διαστολή του σύμπαντος επιταχύνεται, αντί να επιβραδύνεται λόγω της βαρύτητας, όπως ήταν αναμενόμενο.

Ένας εξ αυτών, ο αστροφυσικός Άνταμ Ρις (Adam Riess) [1], αποφάσισε να συνεχίσει να μελετά με νέα ομάδα συνεργατών αυτό το μυστηριώδες κοσμολογικό φαινόμενο, επιβεβαιώνοντας τελικά τις μετρήσεις που δείχνουν ότι το Σύμπαν διαστέλλεται περίπου 9% ταχύτερα από το αναμενόμενο.

Πώς μπορεί λοιπόν η ανθρωπότητα να μην επηρεαστεί από τα κοσμικά συμβάντα;

Οι παλαιότερες γενιές, πριν από την Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση είχαν την αίσθηση ότι ο χρόνος «δεν περνούσε» αλλά φαίνεται ότι το 1807, (με την ανακάλυψη του πρώτου τροχήλατου ατμόπλοιου) στάθηκε εμβληματική χρονολογία.

Πριν απ’ αυτή τη χρονολογία σε γενικές γραμμές όπως είχε μεγαλώσει ο παππούς, με τον ίδιο τρόπο μεγάλωναν και τα εγγόνια και τα δισέγγονά του, υποθέτουμε διότι η διαστολή του χώρου δεν ήταν τόσο εκθετική.

Εικάζουμε ότι επειδή από τότε η διαστολή του χώρου συνέχισε να αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς, γεννήθηκε η μετανεωτερικότητα, και από το 1989, και πιο συγκεκριμένα μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, προέκυψε μια ακόμα πιο εκθετική ανάπτυξη της τεχνολογίας με την ιλγγιώδη ανάπτυξη του διαδικτύου και της Τεχνητής Νοημοσύνης, ενώ σήμερα πλέον όλοι έχουμε την αίσθηση ότι «το πράγμα έχει ξεφύγει εντελώς».

Να επισημάνουμε ότι το έτος 1989 συνέβη μια από τις μεγαλύτερες ηλιακές εκλάμψεις των τελευταίων 150 χρόνων, ενώ εκείνη του 1859 είχε κολοσσιαία ισχύ. Πιθανόν και οι ηλιακές εκλάμψεις να συνδέονται τρόπον τινά με την επιτάχυνση της διαστολής του σύμπαντος.

Με βάση όλα τα παραπάνω κάνουμε την υπόθεση, μήπως εν συνεχεία αρχίσει και η εκθετική έλξη του συμπαντικού χώρου προς τον Μεγάλο Ελκυστή [2] που δεν είναι άλλος από μια γιγαντιαία μαύρη τρύπα που θα «ρουφήξει» μέρος του σύμπαντός μας δημιουργώντα ένα άλλο;

Εκπληκτική πολύ παραστατική αναπαράσταση αυτού που μπορεί να συμβαίνει με τη διαστολή και εν συνεχεία την κατάρρευση του σύμπαντός μας. Το πάνω μπλε σύμπαν αντιπροσωπεύει το γηραιό σύμπαν-γονιό που συρρικνώνεται προς ένα υπέρπυκνο σημείο. Το κάτω κόκκινο σύμπαν, αντιπροσωπεύει το νεογέννητο σύμπαν-παιδί που γεννιέται από ένα Bing Bang, και σιγά σιγά θα διασταλεί κι αυτό. Πιθανόν λοιπόν ο Μεγάλος Ελκυστής να είναι το σημείο από το οποίο θα «ρουφηχτεί» ολόκληρο το σύμπαν μας ή ένα μέρος του

Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι θα πρέπει να υπάρχει μία άλλη, ακατανόητη ενέργεια ―που είναι γνωστή ως σκοτεινή ενέργεια― και η οποία έχει αναγκάσει το σύμπαν να διαστέλλεται με ένα συνεχώς αυξανόμενο ρυθμό.

Ποια είναι η ταχύτητα διαστολής του σύμπαντος;

Αναρωτιώμαστε λοιπόν μήπως εξ αιτίας αυτού του φαινομένου έχουμε τα τελευταία χρόνια την αίσθηση ότι ο χρόνος «κυλάει» πιο γρήγορα; Μήπως επειδή και ό,τι εμπεριέχεται στο σύμπαν μας, δηλαδή εμείς οι ίδιοι και οι κοινωνίες τις οποίες απαρτίζουμε «τρέχουμε» όπως κι αυτό;

Γράφημα της NASA που δείχνει την εκθετική διαστολή του σύμπαντός μας από το ξεκίνημα της γέννησής του, πριν από 15 περίπου δισεκατομμύρια χρόνια μέχρι σήμερα. Όσο μεγαλώνει, τόσο αυξάνεται η ταχύτητα διαστολής. Οι αστρονόμοι θεωρούν ότι αυτή η διαστολή οφείλεται στην μέχρι τώρα άγνωστης φύσης «σκοτεινή» ενέργεια. Εμείς πιστεύουμε ότι στην πραγματικότητα το σύμπαν μας ρουφιέται προς μια μαύρη τρύπα. Στο γράφημα δεν απεικονίζεται το υπόλοιπο μισό της φυσαλίδας. Προσαρμογή-μετάφραση γραφήματος «Απεροπία»

Και πώς να μην τρέχει το σύμπαν μας, όταν η ταχύτητα διαστολής που είχε μετρηθεί το 2001 ήταν 72 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο και ανά μεγαπαρσέκ [3], ενώ το 2012 ήταν 74,3 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο και ανά μεγαπαρσέκ (Μpc). Επομένως η ταχύτητα διαστολής έχει αυξηθεί αισθητά.

Μένει να διαπιστώσουμε λοιπόν αν όντως αυξάνεται συνεχώς η διαστολή του σύμπαντος χρόνο με το χρόνο και ποια είναι αυτή, αν αποκλείσουμε το περιθώριο σφάλματος μετρήσεων του 1% το οποίο παραδέχονται σήμερα οι επιστήμονες.

Επομένως στα πλαίσια των παράλληλων συμπάντων – φυσαλίδων, αν το σύμπαν μας συνεχίσει να διαστέλλεται μ’ αυτούς τους ρυθμούς, θα καταλήξει να «ρουφηχτεί» σε ένα σημείο του με τρόπο που οι κοσμολόγοι ονομάζουν καταστροφική «Μεγάλη Σύνθλιψη (Big Crunch).

Μήπως όμως η ώρα αυτής της περίφημης σύνθλιψης είναι πολύ εγγύτερα των «επίσημων» προβλέψεων;

Σκουληκότρυπες επικοινωνίας μεταξύ δύο συμπάντων-φυσαλίδων του κοσμικού αφρού. Όποιος πρόλαβε να διαφύγει τον Κύριον Οίδε…

Μήπως αυτό το «μεγάλο ρούφηγμα» ενός τμήματός του που οδηγείται προς τον Μεγάλο Ελκυστή πρόκειται να συμβεί σε ορίζοντα 1000, 500, ή ακόμα και 100 ετών, γι’ αυτό και οι παγκόσμιες υπερελίτ βιάζονται να μετανθρωπιστούν, αναζητώντας απεγνωσμένα να επιμηκύνουν τη διάρκεια της ζωής τους ώστε να καταφέρουν να διαφύγουν ―πιθανόν μέσω μιας σκουληκότρυπας;― σε άλλο σύμπαν-φυσαλίδα που θα είναι πιο νέο πριν η γειτονιά των γαλαξιών μας συνθλιβεί με θανατηφόρο τρόπο;

Η «Απεροπία» είναι ανοιχτή στη γνώμη των αστροφυσικών πάνω σε μια τέτοια υπόθεση, η οποία πιθανόν να ερμηνεύει και την τρομακτική επιτάχυνση του ορίζοντα των κοινωνικών συμβάντων που ταλανίζει σήμερα την ανθρωπότητα…

Πηγές:

Hartmut Rosa, Accélération, Une critique sociale du temps, εκδ. La Découverte/Poche, 2013
D’une Singularité Vers l’Extension de l’Univers
Brian Koberlein, Rochester Institute of Technology
Universe expanding faster than expected | Berkeley News
HubbleSite: News – NASA’s Hubble Finds Universe Is Expanding Faster Than Expected
False Vacuum Decay
How Many Universes Are There?
Our universe could be ‘one bubble in a frothy sea of bubbles’ | Daily Mail Online
ΝΑSA, CMB
Λανιακέα: ο αχανής παράδεισος των γαλαξιών – science – Το Βήμα Online
Scientists Have Discovered A Black Hole As Big As 12 Billion Suns
The End of the Universe Big Crunch, Big Freeze or Big Rip

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Άνταμ Ρις (Adam Riess): Αστροφυσικός ο οποίος μαζί με τον Σολ Περλμάτερ (Saule Perlmutter) και τον Μπράιαν Σμιτ (Brian Shmidt) μοιράστηκε το βραβείο Νόμπελ 2011 για την απόδειξη της επιτάχυνσης της διαστολής του σύμπαντος aπό μια άγνωστη δύναμη την οποία ονομάζουμε προς ώρας σκοτεινή ενέργεια και για την οποία δεν έχουμε ακόμα ιδέα

[2] Μεγάλος Ελκυστής: Κάτι μυστηριώδες ασκούσε τρομερή έλξη στους γαλαξίες της περιοχής μας και οι επιστήμονες προσπαθούσαν να ανακαλύψουν τι μπορεί να ήταν αυτό. Το ονόμασαν «Μεγάλο Ελκυστή», και το 2014, έπειτα από πολυετή έρευνα, διεθνής ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε ένα κολοσσιαίο υπερσμήνος γαλαξιών το οποίο έλαβε την ονομασία Λανιακέα (Laniakea) και το οποίο βρίσκεται στην κατεύθυνση του αστερισμού του Κενταύρου. Ο Λανιακέα έχει διάμετρο 500 εκατ. έτη φωτός και περιέχει περί τους 100.000 γαλαξίες σαν τον δικό μας και περίπου ένα εκατομμύριο μικρότερους. Το πρόβλημα όμως είναι ότι ο Λανιακέα αποτελείται κατά 90% από «σκοτεινή» ύλη, κάτι που κάνει τους επιστήμονες να πιστεύουν ότι πρόκειται για μια γιγαντιαία μαύρη τρύπα. Επιπλέον πρόσφατα ανακαλύφθηκε άλλος, τιτάνιος Μεγάλος Ελκυστής που ονομάζεται Σάπλεϊ (Shapley), και ο οποίος ξεπερνά κατά πολύ τον Λανιακέα. Ίσως εκεί «έξω» να στροβιλίζεται κάτι πράγματι πολύ τρομακτικό…

[3] Παρσέκ (pc): μονάδα μήκους των αστρονόμων για την μέτρηση μεγάλων αποστάσεων στο σύμπαν. Aντιστοιχεί σε 3,086 x 1016 μέτρα, ή αλλιώς 3,26 έτη φωτός ή 30,9 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα, ενώ 1 μεγαπαρσέκ αντιστοιχεί σε 1 εκατομμύριο παρσέκ

One Comment

  1. Μελίνα 7 Νοεμβρίου 2017 @ 15:22

    Συγχαρητήρκα για ακόμα ένα πολύ χρήσιμο άρθρο που συμπυκνώνει τεράστια ποσότητα κοινωνικών και αστροφυσικών πληροφοριών σε ένα μόνο κείμενο. Ευχαριστώ για τις πηγές που παραθέτονται και θα μου δώσουν την ευκαιρία να εμβαθύνω σ’ ένα τόσο σημαντικό θέμα.

    Καλή συνέχεια! Αναμένω περισσότερα.

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*